Zanim zaczniemy: jak brzmi włoski
Dobra wiadomość: włoski czyta się prawie tak, jak się pisze, a samogłoski a, e, i, o, u brzmią czysto, jak po polsku. Kilka połączeń liter jest jednak podstępnych — i właśnie po nich Włoch od razu słyszy turystę. Kliknij każdy przykład i posłuchaj lektora. Alfabet i literowanie przyjdą w lekcji 2.
| Pisownia | Brzmi mniej więcej jak | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| c przed e oraz i | polskie „cz” | ciao, piacere | cześć, miło mi |
| ch przed e oraz i | k (litera h tylko „twardzi” c) | che, chiave | co, klucz |
| g przed e oraz i | polskie „dż” | buongiorno, gelato | dzień dobry, lody |
| gh przed e oraz i | g | spaghetti, laghi | spaghetti, jeziora |
| gli | miękkie, długie „li”, prawie „lli” | famiglia, moglie | rodzina, żona |
| gn | polskie „ń” | gnocchi, signora | kluseczki, pani |
| sc przed e oraz i | polskie „sz” | uscita, pesce | wyjście (zjazd), ryba |
| z, zz | „c” albo „dz” | grazie, pizza | dziękuję, pizza |
| h na początku słowa | nic — „h” jest nieme | hotel | hotel |
Podwójne spółgłoski mówisz dłużej. To nie ozdoba, tylko inne słowo: pala to łopata, a palla to piłka; nono to dziewiąty, a nonno to dziadek; sete to pragnienie, a sette to siedem. Przytrzymaj podwójną literę o ułamek sekundy dłużej — jak w polskim „lekki” albo „wanna”.
Akcent. Zwykle mocniej mówisz przedostatnią sylabę: ciao (CZIA-o), grazie, signora. Kreska nad ostatnią literą pokazuje, że akcent pada na koniec: caffè, città, perché. Kreska zmienia też znaczenie: è to „jest”, a e to „i”.
Ciekawostka: Słowo ciao pochodzi z dialektu weneckiego: s-ciào vostro znaczyło „wasz sługa”. Tak kiedyś grzecznie żegnano się w Wenecji. Z czasem z uniżonej formułki zostało krótkie ciao, które dziś zna cały świat — także po polsku.
Dialog 1 — Buongiorno, signor Piacere!
Wpadka Darka: Sergio przedstawił się po włosku najzwyklej w świecie: Piacere, Sergio — „miło mi, Sergio”. Darek usłyszał dwa słowa i uznał, że pierwsze to imię. Tak powstał „signor Piacere”. Piacere dosłownie znaczy „przyjemność” i mówi się je przy poznawaniu kogoś, zwykle razem z imieniem: Piacere, Darek. Odpowiedź? Też Piacere! albo Piacere mio! (cała przyjemność po mojej stronie).
Scusi czy scusa? Do nieznajomego dorosłego, do kelnera czy sprzedawcy mówisz grzecznie Scusi — to forma do „pana/pani”. Do kolegi, dziecka, rówieśnika na kempingu — Scusa. Darek zaczął wzorowo: Scusi, è libero? (Przepraszam, wolne?).
Powitania i pożegnania
Włosi witają się chętnie i za każdym razem: w sklepie, w barze, w windzie. Buongiorno mówi się mniej więcej do wczesnego popołudnia, potem buonasera — także na powitanie, nie tylko wieczorem. Ciao jest na „ty”: do znajomych, dzieci, rówieśników. Do obcych dorosłych — buongiorno albo neutralne salve.
Ciekawostka: Buonanotte to wyłącznie „dobranoc” na pożegnanie, gdy ktoś idzie spać albo kończy się wieczór. Na powitanie o 22:00 mówisz buonasera. Jeśli wejdziesz wieczorem do pizzerii z radosnym Buonanotte!, kelner pomyśli, że już wychodzisz.
Proszę, dziękuję, przepraszam
Zestaw ratunkowy na całe wakacje. Najważniejsze dwa zdania: Non capisco (nie rozumiem) i Più piano, per favore (wolniej, proszę). Włosi mówią szybko i chętnie pomagają sobie rękami — ale zwolnią, gdy grzecznie poprosisz.
Prego — słowo do wszystkiego. Usłyszysz je, gdy podziękujesz („nie ma za co”), gdy ktoś wskazuje Ci krzesło („proszę, siadaj”), przepuszcza Cię w drzwiach („proszę bardzo”) albo gdy barista patrzy na Ciebie zza lady („słucham?”). Ale gdy Ty o coś prosisz, mówisz per favore, nie prego.
O sobie: imię, kraj, rodzina
Po powitaniu zawsze padają te same pytania: jak masz na imię, skąd jesteś, z kim jedziesz. Narodowości i języki piszemy po włosku małą literą: polacco, italiano. Wielką literą tylko nazwy krajów: Polonia, Italia.
Ciekawostka: Za przełęczą Brenner (po włosku Brennero) zaczyna się Południowy Tyrol — część Włoch, w której wielu mieszkańców na co dzień mówi po niemiecku. Tablice są tu dwujęzyczne, a w pierwszym Autogrillu możesz usłyszeć Grüß Gott zamiast Buongiorno. Spokojnie: po włosku też tu wszyscy rozumieją.
Kim jesteś i jak się czujesz
Przy stoliku w Autogrillu nikt nie pyta o PESEL, ale o pracę i o to, czy jesteś zmęczony po drodze — owszem. Zawód podajesz po sono bez żadnego dodatku: Sono meccanico.
Gramatyka: essere — być
Czasownikiem essere mówisz, kim jesteś, jaki/jaka jesteś i skąd jesteś. To najważniejszy czasownik kursu — warto go znać na pamięć jak tabliczkę mnożenia.
| Osoba | essere | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| io | sono | Sono Darek. | Jestem Darek. |
| tu | sei | Sei polacca? | Jesteś Polką? |
| lui, lei, Lei | è | Sergio è di Verona. | Sergio jest z Werony. |
| noi | siamo | Siamo in vacanza. | Jesteśmy na wakacjach. |
| voi | siete | Siete polacchi? | Jesteście Polakami? |
| loro | sono | Sono i figli di Darek. | To dzieci Darka. |
Zaimek zwykle pomijasz. Forma czasownika i tak mówi, o kogo chodzi: Sono Darek wystarczy. Io sono Darek brzmi mocniej, jak polskie „ja jestem Darek” — dobre, gdy coś przeciwstawiasz: Io sono polacco, lui è italiano. Uwaga: sono to i „jestem”, i „oni są” — wyjaśnia to sytuacja.
è z kreską to „jest”, e bez kreski to „i”. Darek è meccanico e Monika è insegnante — Darek jest mechanikiem, a Monika nauczycielką. Pisząc ćwiczenia, pilnuj tej kreski: to dwa różne słowa.
Sono meccanico — bez narzędnika i bez „un”
Po polsku mówisz „jestem mechanikiem”, „jestem Polakiem”. Po włosku słowo się nie zmienia, a przy zawodzie i narodowości po essere zwykle nie dajesz rodzajnika: Sono meccanico, Monika è insegnante, Sono polacco.
Mi chiamo… — jak masz na imię
| Kto | Forma | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| io | mi chiamo | Mi chiamo Darek. | Nazywam się Darek. |
| tu | ti chiami | Come ti chiami? | Jak masz na imię? |
| lui, lei, Lei | si chiama | Come si chiama? | Jak się pan/pani nazywa? |
Dosłownie mi chiamo to „nazywam się”. Możesz też powiedzieć po prostu Sono Darek — to równie naturalne. Pamiętaj o wymowie: chiamo czytasz „kiamo”, nie „cziamo”.
Gramatyka: tu czy Lei? Narodowości i pytania
Tu to „ty”, Lei to grzeczne „pan/pani”. Ważne: Lei łączy się z formą jak dla „on/ona” — tak jak polskie „czy pan jest…?”. W kursie piszemy grzeczne Lei wielką literą, żeby nie mylić go z lei = ona. Do kilku osób mówisz voi (wy) — tak zwróci się do całej Waszej rodziny kelner czy właściciel kempingu.
| Na „ty” | Na „pan/pani” | Po polsku |
|---|---|---|
| Come ti chiami? | Come si chiama? | Jak masz na imię? Jak się pan/pani nazywa? |
| Di dove sei? | Di dov'è? | Skąd jesteś? Skąd pan/pani jest? |
| Come stai? | Come sta? | Jak się masz? Jak się pan/pani czuje? |
| Scusa! | Scusi! | Przepraszam! |
| Ciao! | Buongiorno! Buonasera! | Cześć! Dzień dobry! |
We Włoszech forma grzecznościowa jest w użyciu częściej niż w Hiszpanii. Lei mówisz do obsługi w sklepie i hotelu, do starszych osób, lekarza, policjanta. Tu — do dzieci, młodych, znajomych i do każdego, kto zaproponuje: Diamoci del tu! (Mówmy sobie na „ty”!). Gdy nie wiesz — zacznij od Lei.
Come sta? — odpowiadasz Sto bene. Do samopoczucia Włosi używają czasownika stare: sto bene, stai bene?. Na razie bierz te zwroty jako gotowe — czasownik stare dokładnie poznasz w lekcji 8.
Polak, Polka, Polacy — narodowości
Narodowość zmienia końcówkę zależnie od tego, czy mówisz o mężczyźnie, czy o kobiecie, o jednej osobie, czy o kilku. Słowa na -o mają cztery formy, słowa na -e tylko dwie:
| On | Ona | Oni | One | Po polsku |
|---|---|---|---|---|
| polacco | polacca | polacchi | polacche | Polak, Polka, Polacy, Polki |
| italiano | italiana | italiani | italiane | Włoch, Włoszka, Włosi, Włoszki |
| tedesco | tedesca | tedeschi | tedesche | Niemiec, Niemka, Niemcy, Niemki |
| inglese | inglese | inglesi | inglesi | Anglik, Angielka, Anglicy, Angielki |
Dlaczego polacchi, a nie „polacci”? Bo ci czyta się „czi”. Żeby w liczbie mnogiej zostało twarde „k”, Włosi dopisują h: polacchi (polakki), tedeschi (tedeski). Grupa mieszana, czyli np. cała rodzina Zielińskich, to polacchi.
Pytanie tak/nie — samą intonacją
Nie ma słówka „czy” i nie trzeba zmieniać szyku: Sei stanco. (Jesteś zmęczony.) → Sei stanco? (Jesteś zmęczony?). Głos idzie w górę na końcu zdania. Słowa pytające z tej lekcji: come? (jak?), di dove? (skąd?), perché? (dlaczego? — ulubione słowo Franka).
Zwroty do kieszeni
| Co chcesz powiedzieć / co usłyszysz | Po włosku |
|---|---|
| Dzień dobry! Przepraszam, wolne? | Buongiorno! Scusi, è libero? |
| Nazywam się Darek. | Mi chiamo Darek. |
| Jestem Polakiem, z Bydgoszczy. | Sono polacco, di Bydgoszcz. |
| Jestem Polką. | Sono polacca. |
| Jesteśmy na wakacjach. | Siamo in vacanza. |
| Miło mi. | Piacere. |
| Jak się pan/pani czuje? — Dobrze, dziękuję. A pan/pani? | Come sta? — Bene, grazie. E Lei? |
| Nie rozumiem. | Non capisco. |
| Wolniej, proszę. | Più piano, per favore. |
| Jak się mówi … po włosku? | Come si dice … in italiano? |
| Przepraszam pana / panią… (żeby zagadnąć) | Scusi… |
| Przykro mi. | Mi dispiace. |
| Do zobaczenia! Na razie! | Ci vediamo! |
| Jak masz na imię? (usłyszysz) | Come ti chiami? |
| Skąd pan / pani jest? (usłyszysz) | Di dov'è? |
| Proszę bardzo! Nie ma za co! (usłyszysz) | Prego! |
| Mówmy sobie na „ty”! (usłyszysz) | Diamoci del tu! |
| Witajcie we Włoszech! (usłyszysz) | Benvenuti in Italia! |
| Udanych wakacji! (usłyszysz) | Buone vacanze! |
Dialog 2 — Ciao o buonasera?
Lei è mia nonna — tu lei znaczy „ona”. Giulia mówi o babci, nie do babci. Słówko lei (ona) i grzeczne Lei (pani/pan) brzmią identycznie — różnicę zawsze zdradza sytuacja. Monika zrobiła wszystko książkowo: do starszej pani Buonasera i Come sta?. Darek przeszedł od razu na „ty” — tym razem mu się upiekło, bo signora Pina zachwyciła się jego wąsami. Nie licz na to przy policjancie.
Czytanka: Il blog di Natalia: ciao dall'Italia!
Natalia prowadzi blog z wakacji i pisze go po włosku, żeby ćwiczyć. Oto jej pierwszy wpis, napisany w Autogrillu przy stoliku signora Sergia. Przeczytaj go, a potem włącz lektora zdanie po zdaniu.
Z praktyki: jak witają się Włosi
- Wchodzisz — witasz się, wychodzisz — żegnasz się. W barze, sklepie, aptece czy na recepcji Włosi mówią na wejście Buongiorno! albo Buonasera!, a na wyjście Arrivederci! albo Buona giornata! (miłego dnia). Wejście bez słowa bywa odebrane jako chłód.
- Ciao nie do każdego. Ciao jest na „ty”: do znajomych, dzieci, młodych. Do sprzedawczyni, recepcjonistki czy starszego pana lepiej Buongiorno albo neutralne Salve. Młody barista może Ci od razu powiedzieć Ciao! — wtedy śmiało odpowiadasz tak samo.
- Pora dnia jest elastyczna. Buongiorno słyszysz rano i w południe, a buonasera często już od wczesnego popołudnia — granica zależy od regionu i od człowieka. Jeśli ktoś przywita Cię Buonasera o 15:00, po prostu odpowiedz tym samym.
- Uścisk dłoni i dwa całusy. Przy poznawaniu się dorośli zwykle podają sobie rękę. Znajomi i rodzina często witają się dwoma lekkimi pocałunkami w policzki. W sklepie czy hotelu wystarczy uśmiech i Buongiorno.
- Autogrill. To prawdziwa włoska sieć restauracji przy autostradach — tak popularna, że wielu Włochów nazywa „autogrillem” każdy przydrożny bar na autostradzie. Kawa jest tu zwykle tak samo dobra jak w mieście, a to wielki szok dla kierowców z Polski.
Włosi mówią szybko i rękami — to normalne. Nie bierz tego do siebie. Più piano, per favore i Non capisco powiedziane z uśmiechem działają cuda. Większość Włochów bardzo docenia, że turysta w ogóle próbuje mówić po włosku — nawet jeśli nazwie ich „signor Piacere”.
Słownictwo lekcji 1
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Powitania: Buongiorno (rano i w południe), Buonasera (od popołudnia), Ciao (na „ty”), Salve (neutralne); pożegnania: Arrivederci, Ci vediamo, A presto, Buonanotte (tylko przed snem).
- essere: sono, sei, è, siamo, siete, sono. Zaimek zwykle pomijasz: Sono Darek. è z kreską to „jest”.
- Przedstawienie się: Mi chiamo Darek. Sono polacco, di Bydgoszcz. Sono meccanico. — bez narzędnika i bez „un”. I odpowiedź: Piacere!, a nie „signor Piacere”.
- Narodowości małą literą i z końcówką: polacco, polacca, polacchi, polacche; inglese, inglesi.
- tu i Lei: do Giulii — Di dove sei?, do signory Piny — Di dov'è?, Come sta?. Scusi do pana/pani, scusa na „ty”.
- Wymowa: ci, ce = czi, cze; chi, che = ki, ke; gli = miękkie li; gn = ń; sc przed e, i = sz; podwójne spółgłoski dłużej.
W następnej lekcji: autostrada! Bilet przy wjeździe, płacenie na bramce, pasy dla Telepassu, kart i gotówki — i literowanie nazwiska Zieliński po włosku (powodzenia!). Do tego liczby do dwudziestu i czasownik avere.